سایت پژوهش هنر، نماد و اسطوره شناسی

ورود شما دوست فرهیخته و گرامی را صمیمانه به این وبلاگ خوشامد می گویم

ترجمه متن گیوه از دایره المعارف ایرانیکا
نویسنده : سید محسن حاج سید جوادی - ساعت ٦:٥۳ ‎ب.ظ روز ۱۳۸۸/۸/٢٩
 

گیوه:

یکی از پاپوش‌های سنتی ایران است که اساسا رویه آن از پنبه تنیده شده، می‌باشد . به لبه‌های بالایی آن که از یک تکه پارچه و کف آن که از چرم و یا پلاستیک فشرده است می‌دوزند. هیچ منبعی درباره سابقه‌ی صنایع دستی گیوه‌سازی در ایران در دسترس نیست.


قدیمی‌ترین اطلاعات یا دانسته‌ها نشان می‌دهد که واژه گیوه در شیرازنامه (درحدود 734 ه.ق) نوشته ابوالعباس زرکوب شیرازی آمده است (ص 127 تا 155).

او می‌گوید {زرکوب} بازار گیوه دوزی نیز در شیراز معروف است.

دیگر منابع قدیمی درباره گیوه در رساله دلگشا ، نویسنده هجویه عبید زاکانی (مرحوم شده در حدود 772 ه.ق) که در ص62 مربوط به حکایت درویشیست که مشغول نماز خواندن با گیوه‌هایش بود که مبادا{گیوه هایش} دزدیده شود را ذکر می‌کند.

این واژه (گیوه) قبلا در فرهنگ‌‌نامه‌های ایرانی همچون در مجمع الفرس از قاسم سروری (1008 ه.ق) ص 1233- گونه‌ای از پارچه یا  کفش) و در فرهنگ رشیدی از عبدالرشید تتوی است. (سال 1064 ه.ق- جلد- 1367 گونه‌ای از پاپوش یا کفش‌های پشمی).

تولید یک جفت گیوه کاریست که توسط دست انجام می‌شود و بغرنج و شغلی وقت گیر است. برای مثال، تولید یک لنگه سایز متوسط با بیشترین ساعت{مفید} نزدیک دو روز طول می‌کشد (وولف- ص29- 228). حداقل سه نفر در تولید تجاری یک جفت گیوه مشغول می‌شوند. بافتن قسمت‌های بالای آن که به آن {رویه- رواب رودار گویند (در زبان محلی متغییر است)}.

قسمتی از دوختن روکش آن کارخانم‌هاست که در خانه با ریسمان‌های پنبه‌ای‌ داراز پیچ دار دولا شده، توسط یک سوزن مخصوص به طول یازده و نیم سانتیمتر انجام می‌گیرد.(شکل2)

بعضی وقتها پوشش نوک مثلثی گیوه(پیش پنجه) بصورت جداگانه بافته می‌شود و بر نوک رویه دوخته می‌شود (پنجه) برای استحکام بیشترآن. (شکل4).

تخته‌های سنتی کفش توسط صنعت‌گر متخصص در کارگاه کف‌سازی ساخته شده که شامل پارچه‌های پنبه‌ای یا کتانی سفید یا سیاه رنگ ضخیم است که برای داخل آن بریده می‌شود و معمولا این باریکه سیزده تا پانزده سانتیمتر طول و 4 سانتیمتر عرض دارد. آنگاه آنها از عرض یک سانتیمتر تاخورده و اول در محلول کتیرا آغشته می‌شود بعد با دست به سطح آن کوبیده می‌شود {بدون استفاده از چکش} در حدود 90 تا از این گونه قطعه تاخورده برای یک کفی لازم است. پس کفی‌ساز شش تا سوراخ در طول یک دسته ایجاد کرده و آن قطعات را با یک درفش داغ ویژه  پرس می‌کرده اند. از چرم دباغی شده در چسب آغشته شده او یک قطعه باریک می‌برد و در وسط سوراخ برای محکم نگاه داشتن قطعات متراکم شده باهم قرار می دهد.

این دسته‌ها با یک چاقوی تیز ،پرداخت شده، لبه‌های این دسته‌ها با یک چاقوی تیز پرداخت شده (بریده می‌شود) تا کفی‌های متفاوت هر کفش متناسب و اندازه آن درآید.

نوک و پاشنه با دو قطعه از چرم محکم قوی تر شده، کفی گاهی از چرم ساخته می شده است. تقریبا از پنج دهه قبل کفی‌های پلاستیکی از قطعات مسطح تایرهای دورانداخته بریده و برای گیوه‌های بسیار ارزان استفاده می‌شده است .

کفی‌های یک جفت کاملا باهم برابرند و می‌تواند هر یکی از آن دو را در پای راست و یا چپ پوشاند.

گیوه دوزی حقیقتا شغلی است که سه کارگر را در این حرفه مشغول می گرداند. برای یک پارچه کردن رویه و کفی که او {گیوه دوز}از نفرات قبلی خود می خرد و در کارگاه اختصاص یافته اش رویه را بر لبه کفی دار ریسمانی تابیده و با قطعه باریکی از چرم سفید شده می‌دوزد.

قالبهای جفتی برای آنها در حال حاضر{آماده} برای فروشند. مواد برای گیوه دوزی سنتی در ایران تقریبا یکسانند. بهرحال محلات مختلفی در کیفیت اجزاء و یا در شکل و تزئینات گیوه وجود دارند. برای مثال گیوه مالگی (سبک بوده) شایسته همایونی پادشاه‌هان، شاید یک اجتماع خاص از دوره قاجار است. نمونه‌ای بهتر از گیوه سازی پنجه نیشه‌دار تغییر یافته خوب دارد، تقویت شده، همانند پاشنه با پنجه‌های چرمی مثلثی و نعلی شکل.

گیوه‌های ساخته شده در کرمانشاه که در زبان محلی کلاش نامیده می شود یکی از بهترین گونه‌هاست در کشور. کفی‌هایی از چرم ضخیم دارد (یا پلاستیک) و رویه‌هایی با نوک پهن یا گشاد.

بهترین گیوه‌های آباده رویه‌های تزئین شده با طرحهای هندسی که توسط سوراخ‌های کوچک قرار داده شده در یک مسیر کوک خورده است ایجاد شده (ولف، صنایع دستی، ص 229، برای توضیح دقیق تر و تکنیک و لغات تخصصی گیوه دوزی به همان منبع نگاه کنید.) ص ص 30- 228).

گیوه‌ها، نسبتا پاپوش (کفش) های ارزان و راحتی بودند که بیشتر مورد استفاده مردم محلی (قبیله‌ای یا روستایی) می شد. روستایی ها یا مردم فقیر شهر (مقایسه شود اصطلاحات اصفهانی گیوه پوشی) روجوع شود به این قبیل (جمالزاده) و بطور خاص در مناطق خشک یا گرم و ماه‌های گرم.

بیشترین مراکز گیوه دوزی در آباده، کرمانشاه، سنندج، کاشان، سده{خمینی شهر فعلی}، شهررضا، بروجرد، قم، یزد و بعضی از شهرهای خراسان، با گیوه‌های آباده و کرمانشاه عالی کار شده است.

استفاده از گیوه‌ها در اواخر قرن اخیر بطور یکنواخت کاهش یافته است مخصوص در شهرها به علت احداث کارخانه‌ها، در سال 1336 شمسی/1957 میلادی که دولت استفاده از گیوه را برای کارمندان دولت قدغن کرد، هر کسی مستلزم به پوشیدن کفش‌های چرمی سبک اروپایی شد.

این محصولات که از چرم و یا چرم مصنوعی بودند در سال 1336 شمسی/ 1957 میلادی راه اندازی شد.

به شکل‌های متفاوت برای مردان و زنان ساخته شد و با قیمتهای معقولانه ارزان و قابل دسترس برای همه توده ها، و مرد و زن‌ها،( گیوه‌ها برای همه مناسب بود) در سال 1336 شمسی/ 1957 میلادی یک جفت کفش کارخانه‌ای (ماشینی) حدود بیست تومان فروخته شد و یک جفت گیوه خوب در حدود شصت تومان بود.

بنابراین گیوه دوزان بتدریج صنعتشان را از دست دادند و شغلشان را تغییر دادند.

در حال حاضر، (امروزه) در حدود پنج کارگاه گیوه دوزی در مراکز باقی مانده است. در حال حاضر (سال 1995) یک جفت از گیوه‌های آباده هشت هزار تومان قیمت دارد. آن در حدود چهار تا پنج روز زمان می برد به همان اندازه که یک جفت کفش درجه دو یا نامرغوب تولید می شود.

به نظر نگارنده این صنایع دستی (گیوه دوزی) نهایتا سه تا شش دهه بعد نابود می شود. امروزه، گیوه ها با کفی‌های نازک و ضخیم ساختشان ادامه پیدا می کند.

گیوه هایی با کف پلاستیکی ضخیم بیشتر چوپانان می پوشند. بیشترین گونه‌ای که درشهر استفاده می شود توسط علاقه‌مندان شهر برای قدم زدن همچون یک ورزش است.

نویسنده:  جمشید صداقت کیش