سایت پژوهش هنر، نماد و اسطوره شناسی

ورود شما دوست فرهیخته و گرامی را صمیمانه به این وبلاگ خوشامد می گویم

نمادشناسی شیر و خورشید
نویسنده : سید محسن حاج سید جوادی - ساعت ۱٠:٤۱ ‎ب.ظ روز ۱۳۸۸/۸/۳٠
 

چکیده:

   در این مقاله سعی شده به یکی از نقشها ونمادهای کهن وغنی ایران زمین که امروزه  مورد بی مهری قرار گرفته بپردازد ،این مقاله به دو بخش کلی تقسیم می شود، بخش اول به بررسی نماد شیر ونماد خورشید ونقش شیر و خورشید قبل از اسلام و بخش دوم به نماد شناسی شیر و خورشید بعد از اسلام و کاربرد آن در هنرهای اسلامی  می پردازد.


مقدمه:

   هنگامی که خداوند متعال انسان را آفرید به وی قوه  تفکر وبیان عنایت کرد واز اسمائ خود به وی آموخت،بشر از آغاز وجود به وسیله نشانه هایی با محیط اطراف خود ارتباط برقرار می کرد.بنا به آثار مکشوفه در شمال فرانسه واسپانیا،نقاشی هایی مربوط به ده تا پانزده هزار سال قبل از میلاد مسیح وجود دارد که نشان میدهد .انسانهای اولیه برای غلبه بر محیط اطراف خود از علائم ونشانه هایی که جنبه طلسم وجادو داشته ،استفاده می کرده است.

که این آثارنشانی از تصویر حیوانات مورد شکار خود بوده که با تصویر کردن آن ،روح آن حیوانات را در تسخیر خود درآورده که به منظور آن در شکار حیوانات مورد علاقه موفق می شدند.

   لذا انسان همواره با علائم ونشانه ها در ارتباط بوده وبا پیشرفت علم وجهانی شدن    ،روابط بیشتر بر پایه واساس نقش ونمادها استوار می شود.

   در این مقاله سعی شده به یکی از نقشها ونمادهای کهن وغنی ایران زمین که امروزه  مورد بی مهری قرار گرفته بپردازیم ،این مقاله به دو بخش کلی تقسیم می شود، بخش اول به بررسی نماد شیر ونماد خورشید ونقش شیر و خورشید قبل از اسلام می پردازیم و بخش دوم را به نماد شناسی شیر و خورشید بعد از اسلام و کاربرد آن در هنرهای اسلامی بطور خلاصه می پردازیم .

درضمن از جناب آقای دکتر محمد خزائی که صمیمانه مرا در نوشتن این مقاله یاری نمودند  و جناب  پرفسور حسین میرجعفری که راهنمایی های ارزنده ای  به بنده  داشتند کمال سپاسگزاری را دارم. باشد که مورد عنایت دانشجویان گرامی قرار گیرد .

 

 

1_ نقش ونماد شیر و خورشید پیش  از اسلا م :

 

نقش شیر :

  در ادوار گذشته تا کنون ،شیر نمادی از قدرت خاکی و زمینی و مظهری از شجاعت ودلیریست این نقش در طول دوره های مختلف فرهنگ ایران مفاهیم خاصی در برداشته وشاید قدیمی ترین مفهوم نمادین شیر در علم نجوم مورد استفاده قرارگرفته است.برج پنجم ( درمنطقة البروج ) به نام برج اسد است که با نقش شیر نمایش داده می شود .

   اما نقش شیر در ایران باستان نمادهای متفاوتی همچون فصول سال نیز بوده مثل نقش برجسته ای که در تخت جمشیداست که شیری که گاوی را می درد .که شیر نقش فصل گرمای تابستان وآغاز سال نو را دارد وگاو نماد فصل سرما وشبهای طولانی است .

   همچنین در ادوار گذشته شاهد تلفیق انسان با حیواناتی نظیرشیر ،گاو،عقاب وهمچنین تلفیق یک یا چند جانور با یکدیگریم که دراصطلاح باستانشناسی به آن گریفن می گویند که بیشتر نقش محافظ شهرها و معابد ونماد عدالت وقدرت بوده که برسردر ورودی دروازه هاومعابد قرار می دادند که اندام شیر دربسیاری از آنها دیده می شود از جمله دروازه  کاخ آپادانا در تخت جمشید ومجسمه ابوالهل در مصر و...

   بطور کلی نماد شیر در ایران باستان وسایر تمدنهای دیگر نماد قدرت وشوکت زمینی بوده است ودر ارجمندی شیر پیش مردمان این بس که نام شیر را در هر زبان وهر سرزمین به کودکان خود می دهند وشاهان زیادی به نام لئو یا لئون یا اسد یا شیر یا ارسلان در تاریخ می بینیم .

 

نقش خورشیر :

   خورشید موهبتی است الهی که خداوند سبحان به آن قسم یاد کرده و در مرتبه ی والایی برای انسانها قرار داده است.

از بدو آفرینش انسان، خورشید جنبه تقدس و امری خارق العاده برای بشر بشمار می رفته ، تا جایی که به پرستش آن نیز اقدام می کرده است .

  در ایران باستان آیین های گوناگونی وجودداشته از جمله آیین میترائیسم که البته اصل این آئین متعلق به هندوستان است و ازهندوستان به ایران راه یافته وبخاطر فرهنگ و مو قعیت ایرانیان در آن زمان از ایران به سرزمینهای دیگر منتقل شده است که در این آیین خورشید مورد پرستش قرار می گرفته است.

در دوره هخامنشی  نیز آفتاب و نور وبه خصوص منبع آن (خورشید) مورد تقدس و احترام قرار داشته و نقطه عطف آن را در درحلقه مرکزی نماد فروهر در نقش برجسته های تخت جمشید می بینیم.

   درتمدنهای بین النهرین و مصر نیز معمولا نقش رب النوع آفتاب وجود داشته که مظهر قدرت آسمانی و نماد خوش یمنی وپیروزی داشته است . در بین یونانیان نیز هلیوس خدای خورشید نام داشت که خدای نگهبان و محافظ بوده یعنی محافظ و نگهبان شهرها بوده و مورد تقدس یونانیان بوده .به طور کلی خورشید در ادوار دور نماد قدرت آسمانی وهمواره مورد تقدس و احترام بوده است .

 

نقش شیر و خورشید :

   همانطور که بیان شد در ادوار گذشته شیر نماد قدرت زمینی و خورشید نماد قدرت آسمانی بوده و نقش شیر خورشید هم دارای مفاهیم نجومی و هم یک نماد مذ هبی می باشد که سابقه این نقش به هزاره چهارم قبل از میلارد می رسد .

یکی از قدیمی ترین نقوش شیر و خورشید مربوط به برگه ای ارزشمند که از سده چهارم ق.م  برجای مانده است که در موزه ارمیتاژ روسیه نگهداری می شود که خشایار شاه یا اردشیردوم در حال ستایش ونیایش آناهیتا که سوار بر اسب است نشان می دهد که خورشید بر پشت اوست.(تصویر1)

 

تصویر 1_برگه ی بسیار ارزشمند مربوة به 2400سال پیش،موزه ارمیتاژ روسیه.

2 - نقش ونماد شیر و خورشید بعد از اسلام :

 

نقش خورشید : 

    در هنر دوره اسلامی شمسه(معرب خورشید )به عنوان یک نقش د راکثر آثار هنری خصوصا کتاب آرایی، آلات فلزی و سفال وکاشی و... مورد استفاده قرار می گرفت.

هنرمندان مسلمان در بسیاری از آثار خود مفهوم کثرت در وحدت و وحدت در کثرت را بصورت شمسه نشان داده اند .کثرت در واقع تجلی صفات واسماء نور ذات وحدانیت است که به صورت اشکال کثیره نمود پیدا  کرده است . برای تفهیم این موصوع  حکماء مثال های گوناگونی بیان داشته اند به طور مثال هرگاه گلوله آتش چرخان را بچرخانیم دایره های سرخ از چرخش گلو له زغال حاصل می شود این دایره درواقع چیزی نیست جز جلوه ای از گلوله(نقطه) زغال در مکان وزمان های مختلف که چشم،نقاط کثیره را به متصل به هم و به شکل دایره ای می بیند  .

ز هر یک نقطه زین دور مسلسل           هزران شکل می گردد مشکل

زهر نقطه دوری گشته دایر                   همو مرکز همو در دور سایه

   تزئینات کاشی داخل سقف گنبد مسجد شیخ لطف الله اصفهان با نقش های اسلیمی یا نور گیرهای گچ بری شده هنری داخل طاق های مقبره ای شاه نعمت لله ولی در ماهان کرمان مواردی از نمونه های بیشماری هستند که نقش شمسه بیانگر وحدت وکثرت در وحدت میباشد.

   خورشید با صورتی مونث با ابروهایی به هم پیوسته را احتمالا می توان نماد صفات جمالی ذات حق تعالی دانست ،عرفا صفت جمالی معشوق را که دارای ویژگی زنانه ونشانی از زیبای و جمال خداوند دارد را با صفت جلالی اقتدار الهی که دارای ویژگیهای مردانه است مقایسه میکنند.

   ابن عربی معتقد است «ذات مونث نماد زیبای محض است و تو جز چشمانش چیزی نمی بینی و جز زیبایش چیزی را دوست نمی داری.»شاید استفاده از نقش خورشید با صورتی مونث با ابروهای پیوسته بر فراز بسیاری از گلدسته ها (گلدسته امامزاده حمزه تبریز) و  گنبدها به همین دلیل است.(تصویر2)

 

تصویر 2_ گلدسته امامزاده حمزه تبریز

  

 

 

 

نقش شیر : 

   در اثار هنری بر جای مانده از دوره ی اسلامی نقش شیر به تنهایی و یا به صورت ترکیبی با دیگر نقوش مثل خورشید و یا گاو خصوصا در دوره ی سلجوقی (590-431 هجری) و بعد از آن به وفور دیده می شود. این نقوش بیشتر به دلیل مفاهیم نجومی انها بر روی ظروف و سر دروازه های شهرها نقش گردیده است.

   نقش شیر به تنهایی ویا به همراه خورشید با مفهوم  مذهبی بیشتر در آثار هنری اواخر دورهی سلجوقیان(قرن پنجم و ششم هجری) به بعد دیده می شود . هر چند مفهوم نجومی آن هم مورد توجه هنرمندان می باشد. در این بخش سعی شده با ذکر مثال هابی به جنبه ی مذهبی این نقش پرداخته شود. نام امام علی(ع) در میان مسلمانان خصوصا شیعیان همیشه با عظمت و مورد توجه خاصی همراه بوده است . اشعار بسیاری از شاعران و آثار هنرمندان خود گواه این مدعا می باشد.این اشارات گاه به صورت اسم علی و گاهی در قالب نمادین "شیر "یاد شده است. به طور مثال ناصر خسرو در دیوانش چنین می سراید:

بهار دل دوستار علی                         همیشه پراست از نگار علی

و یا :

شیر مبارزی که سرشت است کردگار      اندر دل مبارز مردان محبتش

در بود مر مدینه ی علم رسول را           زیرا جزا او نبود سزای امامتش

حکیم سنایی غزنوی در این مورد چنین می سراید:

سراسرجمله عالم پر ز شیر است       ولی شیری چو حیدر با سخا کو

   مولوی چه در دیوان شمس و چه در مثنوی معنوی از امام علی به عنوان شیر حق یاد می کند. در "زیارت مطلقه امام علی " در مفاتیح الجنان امام علی را به عنوان شیر صحنه های کارزار یاد می کند.

   از مهم ترین آثاری که حضرت علی را در هیبت شیر نقاشی کرده است تصویرگری صحنه هایی از معراج پیامبر اسلام می باشد . این نقاشی ها پیامبر را سوار بر براق در شب معراج نشان می دهد که در حال خاتم خو یش به امام علی (ع) می باشد . در این تصاویر امام علی (ع) به شکل شیر نقاشی شده است این صحنه در بسیاری از معراج نامه هاو دیگر کتاب ها در دوره ی صفویه و حتی قاجار دیده می شود . یکی از زیبا ترین آنها مربوط به یک نسخه ی خطی به نام فالنامه منصوب به امام جعفر صادق (ع) می باشد که در اوایل حکومت صفویان در قزوین نقاشی شده است (شاید هم در تبریز نقاشی شده باشد) .در این مجلس پیامبر اسلام سوار بر براق در وسط نگاره همراه با فرشته ها در حال دادن خاتم نبوت به شیری است که در سمت چپ قسمت بالا قرار گرفته ، نقاشی شده است.(تصویر3)

.

تصویر3 _نقاشی متعلق به نسخه ی خطی به نام فالنامه،متعلق به مجموعه وور.

نقش شیر همراه با خورشید:

   همان گونه که در مقدمه اشاره شد نقش شیر همراه با دیگر نقوش مثل خورشید ، گاو و... آمده است . نقش شیر و خورشید هم دارای مفاهیم نجومی و یک نماد مذهبی می باشد . در ابتدا بطور خلاصه به مفهوم نجومی آن و سپس به مفهوم نمادیم مذهبی آن اشاره می شود. در علم نجوم(منطقـه البروج) دایره است که زمین حرکت انتقالی خود را در آن انجام می دهد. این دایره را به دوازده بخش برابر تقسیم  کرده اند . هر بخش را برج می گویند و هر برجی نامی دارد . مدت زمانی که زمین یکی از دوازده بخش را می پیماید یک ماه شمسی است . این دوازده برج میان هفت اختر که یکی از آنها خورشید است تقسیم شده است و یک یا دو برج دایره ی فرضی آسمانی ویژه ی یکی از اختر ان هفت گانه بوده و خانه آن اختر به شمار می رود . به طور مثال برج شیر (اسد) خانه ی خورشید می باشد . از نظر منجمین هر گاه کوکب خورشید در برج اسد جای گیرد ، زمان آسایش و آرامش است .

حمل با عقرب آمد جای بهرام               اسد خورشید را شد جای آرام

                                                         (گلشن راز شبستری )

   به همین دلیل در علم نجوم نقش شیر خورشید به عنوان نمادی خوش یمن مورد توجه منجمین،هنرمندان و مردم بوده است . سابقه این نقش به هزاره چهارم قبل از میلاد بر می گردد.

   مفهوم مذهبی نقش شیر و خورشید در هنر اسلامی از اواخر دوره ی سلجوقیان مشاهده می شود . به خاطر سر سختی و تعصب سلجوقیان نسبت به شیعیان این نقش به عنوان نماد شیعه در امامزاده ها و مراکز شیعی و در دوره های بعدی در حکومت شیعیان مورد استفاده قرار گرفته است .در اینجا نقش خورشید به عنوان نماد پیامبر اسلام (ص) و شیر به عنوان نماد حضرت علی (ع) منظور شده است . فردوسی شاعر حماسه سرا در شاهنامه چنین سروده است :

نبی آفتاب صحابان چو ماه                بهم بستی یکدگر راست راه

منم بنده ی اهل بیت نبی                   ستاینده ی خاک پای وصی

   قابل ذکر است نقش خورشید به عنوان یک نماد در هنر های تز یینی ایران نقش مهمی را ایفا کرده و در طول تاریخ مفاهیم زیادی را در بر داشته است . قرص خوشید در نقش نمادین فروهر در آیین زرتشت بیانگر روزنه ی است که نور معنوی از آن به طرف زمین جریان پیدا می کند .در هنر دوره ی اسلامی شمسه (کلمه ی عربی خورشید) به عنوان یک نقش در اکثر آثار هنری خصوصا در تذهیب قران کریم مورد استفاده قرار گرفته است . در بعضی از آثار هنر اسلامی از نقش خورشید یا شمسه به عنوان نماد پیامبر اسلام (ص) استفاده کرده اند .این مفهوم نمادین به احتمالی از آیه 174 سوره ی نسا قران کریم بر گرفته شده . خداوند کریم در این آیه مفرماید :(ای مردم برای هدایت شما از جانب خدا برهانی محکم آمد (رسولی با آیات و معجزات فرستاده شده) و نوری تابان به شما فرستادیم) .مولوی همدر این رابطه چنین سروده است :

آفتاب برامد دلیل آفتاب             گر دلیلت باید از وی رخ متاب

و شبستری نیز از پیامبر به عنوان خورشید اعظم یاد می کند :

بود نور نبی خورشید اعظم                    گه از پدید و گه ز آدم

   نمونه تجسمی این مفهوم را می توان در نقاشی پیامبر شاهد بود که هنرمند در تصویر صحنه معراج به جای تصویر پیامبر اسلام نقش خورشید و یا شمسه قرار داده است .به طور مثال در خمسه نظامی که در قرن نهم هجری مصور شده است بجای تصویر پیامبر اسلام یک شمسه ی طلایی طرح شده و در داخل شمسه نام مبارک محمد (ص) نوشته شده و اطراف آن هم با دوازده ابرگ پیچشی تزیین شده است . (تصویر4) از طرفی دیگر استاد مهدی الهی قمشه ای در تر جمه و تفسیر دو آیه ی اول سوره ی مبارکه الشمس قسم به آفتاب و تابش آن هنگام رعفتش _ قسم به ماه که پیروی آفتاب تابان است ؛ می نو یسد : شاید یک معنی آفتاب و ماه ،نبی باشد

 

تصویر _4 معراج پیامبر اسلام(ص)،خمسه نظامی قرن 9 هجری.

 

   چون که خورشید وماه عالم را روشن می کند و خلق را از شب تار جهل ظلالت نجات می دهد احتمالا هنرمندان شیعی هم به این دلیل نقش خورشید (نماد پیامبر) و شیر (نماد علی (ع))را نماد شیعه قرار داده و از طرفی دیگر از نظر نجومی هم هر گاه خورشید در برج اسد قرار بگیرد .منبع آسایش و آرامش است و خورشید در نیرو مند ترین وضع خود قرار می گیرد .

   همان طور که اشاره شد نقش شیر  وخورشید از اواخر دوره ی سلجوقی به بعد در تزیینات بسیاری امام زاده ها و دیگر ابنیه ها به کار گرفته شده است . یکی از زیبا ترین آنها نقش روی یک کاشی به شکل ستاره هشت پر زرین فام است که در شوال سال 665هجری در کاشان برای تزیینات امامزاده یحی ورامین ساخته شده است . (تصویر5) این کاشی هشت پر دارای زمینه ای روشن ونقش شیر خورشید با رنگ قهوه ای زرین فام همراه با یک مجموعه دیگر از کاشی های ستاره های هشت پر وچلیپا در موزه لور پاریس نگهداری می شود . در این کاشی نقش شیر درجلو وخورشید که نیمی از صورتش در پشت شیر پنهان شده نمایان است .فضا زمینه ی  نقش علاوه بر اشعه های خورشید با نقش های تزیینی گل وبرگ های اسلیمی پر شده است .

تصویر5 _نقش شیر و خورشید ،کاشی زرین فام،دوره سلجوقی،موزه لوور پاریس

   در قسمت پایین هم طراح با طرح سطحی از یک ماهی نقشی نمادین از آب وچشمه را احتمالا بیان داشته است .زیرا براساس ادبیات آن دوره «چشمه خورشید» هم نماد پیامبر بوده است . د راطراف ستاره ی هشت پر هنرمند با خط تعلیق به نو شتن اشعار فارسی و تاریخ ساخت آن پرداخته است .

نقش شیر و خورشید در دوران مغول برای تزیینات ابنیه وسکه ها نیز مورد استفاده قرار گرفته است ،به طورمثال یکی از سکه های دوره سلطان محمد الجایتو که ازحاکمان شیعی ایلخان می باشد و هم اکنون در موزه ملک تهران نگهداری می شود دارای نقش شیر و خورشید می باشد . نقش یکی از ایوان های مدرسه الغ بیک تیموری در سمرقند هم با نقش شیر و خورشید تزیین شده است .نقش شیر همراه با خورشید زینت بخش سکه های دوره ی صفوی خصوصا در دوره شاه عباس بوده است.(تصویر 6)

 

 

تصویر 6_نقش شیر و خورشید منقش بر روی یکی از سکه های دوره شاه عباس

   نقش شیر همواره با خورشید ،نقش یک سکه ی بیست تومانی مربوط به دوره قاجار  می باشد که د رسال 1211 هجری در تهران ضرب شده است . در این سکه به روی خورشید که بر پشت شیر قرار دارد . «یا محمد »ودر قسمت پایین شیر «یا علی » نوشته شده است.

 

تصویر 7_ نقش شیر و خورشید منقش بر روی یکی از سکه های دوره قاجار ،سال 1211هجری

 

   شیر های سنگی از دیگر آثاری هستند که در امام زاده ها وگاهی هم به عنوان سنگ قبر احتمالا از دوران قاجار به جای مانده است . نمونه های این شیرهای سنگی را می توان در امامزاده هارون ولابه ی اصفهان دید. این شیر ها از آنجایی که بیشتر در امام زاده ها قرار دارد وخورشید به صورت شمسه تزیینی روی شانه راست ودر سمت چپ آنها شمشیر (گاهی اوقات ذوالفقار )قرار دارد دارای مفاهیم نمادین مذهبی است . با توجه به اینکه شیرهای سنگی د ریک طرف شمسه ودر طرف دیگر شمشیر حک شده است قابل مقایسه با گفته لویی دوبو در کتاب «تاریخ ایران »است. او می نویسد یکی از امتیازات پادشاه ایران حق برافراشتن بیرق هایی است که روی یکی از آنها شمشیر ذوالفقار علی (ع) نقش شیر و در روی دیگری عکس خورشید که در حال ورود به برج اسد دیده می شود ،از طرفی روایت است تا عهد فتحعلی شاه  قاجار، ایران دو بیرق داشته که یکی از آنها شمشیر ذوالفقار (ع) و دیگری شیر و خورشید بوده است . در دوره محمد شاه قاجار برای اینکه بیرق رسمی ایران دارای یک علامت واحد گردد شمشیر ذوالفقار به دست شیر که بر بالا ی آن خورشید قرارگرفته داده می شود تا حامی وحافظ استقلال ایران باشد . متاسفانه جنبه های مذهبی نقش شیر و خورشید همراه با شمشیر ذوالفقار دردوران حکومت پهلوی روزبه روز کم رنگتر گردید به گونه ای که این نقش شیعی که بیش از هفتصد سال قدمت داشت در قرار دادن تاج پادشاهی بر فراز خورشید نبوت ،آن را به نشانی کاملا سلطنتی و در باری تبدیل نمودند . نفش شیر و خورشید شاید یکی از مظلوم ترین نشانه هایی است که در طول انقلاب اسلامی همچنان ناشناخته باقی مانده است . در ازایل انقلاب، شاهنامه فردوسی هم  چنین حالتی داشت از طرفی دیگر نقش شیر خورشید سرخ همراه با نقش حلال احمر وصلیب سرخ تنها سه نشانی هستند که د ربخش پزشکی سازمان ملل به ثبت رسیده و امروزه شنیده می شود سازمان ملل در نظر دارد که نقش شیر و خورشید سرخ ایران را حذف وستاره سرخ اسرائیل را جایگزین آن نماید .

 

 

 

 

 نتیجه:

 یکی از مهمترین شاخصه های هنر در فرهنگ اسلامی ایران ارتباط تنگاتنگ هنر با مذهب است که محصول این ارتباط اندیشه وتفکری است که در آثار هنر اسلامی به وجود آمده که خود  بیانگر هویت یک ملت است ،هنر اسلامی مجموعه ای از اثاری است که هنرمندان مسلمان از منابع گوناگون آنچه را که مناسب با اندیشه ،تفکر وجهان بینی اسلامی و خلق و خوی ایرانی بوده برگزیده و با نیروی خلاق خود آن را به صورت های گوناگون درآورده و برای بقای هویت ملی و مذهبی برای نسل ها به یادگار گذاشته است . نقش نمادین همچون نقش شیر -نقش خورشید  و... هر کدام گنجینه هایی از هنر این مرز و بوم می باشد که شناخت آنها ضامن بقا وتداوم فرهنگ وهنر اسلامی کشور ماست بر همه اندیشمندان و هنرمندان است که با کوشش و جد وجهد در بالندگی وگسترش هنر ایران معمول داشته ونسل جوان رابا آن آشنا سازد و جهل وابسته به تعصب را کنار گذاشته وبستر احیا وبسیاری از مفاهیم نمادین هنر اسلامی را فراهم سازد .

 

 

 

 

 

 

منا بع و ماخذ

1_ اتینگهاوزن،ریچارد والگ گرابر .هنر و معماری اسلامی 1 ،ترجمه:دکتر یعقوب آژند.تهران 1383 ،انتشارات سمت.

 2_ پوپ.آ.ا.شاهکارهای هنر ایران،ترجمه پرویز ناتل خانلری.تهران-شرکت انتشارات علمی و فرهنگی 1380

3_پوپ.آ.ا.معماری ایران،ترجمه:غلام حسین صدری افشار.تهران ،انتشارات فرهنگان.

4_ سهروردی،شهاب الدین.حکمة الاشراق، ترجمه و شرح:جعفر سجادی-تهران-

انتشارات دانشگاه تهران

5_ عباس قمی، مفاتیح الجنان، تهران، انتشارات علمی اسلامی 1349،ص.614

6_قرآن کریم ،ترجمه مهدی الهی قمشه ای، تهران،نشر سبحان ،صص40 -139.

7_ گاردنر،هلن.هنر در گذر زمان .

8_ ماه نامه تخصصی نقد و بررسی کتاب مه هنر،شماره 31و32/فروردین و اردیبهشت 1380.

9_محمد لاهیجی، شرح گلشن راز ، تصیح محمد رضا بر زگر ،تهران، انتشارات زاوره، چاپ اول، 1371،ص272،

10_ن. بختور تاش ، نشان راز آمیز، تهران،انتشارات مولف ،1371،ص342