سفال و سرامیک در ایران

تعاریف:

در فرهنگ معین برای سفال(معنی مورد نظر) دو تعریف ذکر شده است:

1-     گل پخته شده     2- هر چیز که از گل ساخته شده باشد.

لغت ((سفال )) (potters) که امروزه به هر مصنوع ساخته شده از هر نوع خاکی هم قابل اطلاق است ، از لحاظ فنی عبارت است از آن دسته از آثار ، اشیاء ، ظروف و محصولاتی که با ((خاک های ثانویه )) که شاخص ترین آن ((خاک رس )) است ، ساخته می شود .

واژه(( سرامیک ))(Ceramic) که مشتق ازکلمه ((کراموس))(Keramos) یونانی است از لحاظ معنا ((لوله ای از گل پخته ))را مفهوم می سازد و از نظر فنی عبارت است از کلیه فرآورده هایی که با ((خاک های اولیه )) که شاخص ترین آن (( خاک کائولین )) یا ((خاک سفید )) است ، ساخته میشود .

به هر حال سفالگری یکی از قدیمترین صنایع بشری است و جالب آن است که بدانیم ، سفال در واقع حاصل استفاده از ((چهار عنصر)) یا ((عوامل اربع )) یعنی آب ،‌خاک ، باد و آتش است و در تمامی تمدن ها ی شناخته شده جهان ، سفال یکی از صنایع ، حرفه ها و هنر های مطرح و سفالگری عرصه ای برای بروز خلاقیت هنری گروهی از صنعتگران و هنرمندان آن بوده است . امروزه سفال ، سرامیک و کاشی ، جزیی از دانش وسیع و گسترده سرامیک استو در  تمامی کشورهای جهان از پایگاه و منزلت مناسبی برخوردار است .

 

 

تاریخچه سفال و سرامیک سازی در ایران :

 

همانطور که ذکر شد ، زادگاه سفال سازی ، ایران است و اولین سفالینه هایی که مربوط به حدود 10000 سال ق م است ، موید پیشینه این ((هنر صنعت )) است . ضمن آنکه برخی از نمونه های کاشی که در کاوش های باستان شناسی به دست آمده و مربوط به 14000 سال پیش است ، قدمت سفال و سرامیک سازی در ایران را به 12000 سال ق م می رساند .

تردیدی نیست که نخستین سفالینه ها صرفاً به وسیله دست و بدون استفاده از چرخ سفالگری ، لعاب و حتی کوره پخت تولید و عرضه می شد و نمونه هایی به دست آمده حاکی از آن است که این گونه محصولات ، به تقلید از سبد هایی که با ترکه درختان می بافتند ، ساخته شده و در بسیاری موارد ، سبد به صورت قالبی برای ساختن ظروف سفالین به کار می رفته است .

ظروف سفالین منقوش در غیر منقوش متعددی که از نقاط مختلف ایران به دست آمده ، نشان می دهد که این هنر در دروه پیش از تاریخ ایران ، طرف توجه فوق العاده مردم کشور مان بوده و تعداد زیادی از آثار سفالین مربوط به دوران پیش از تاریخ در قبرهای مردگان دفن شده است ، زیرا مردم آن زمان عقیده داشتندکه پس از مرگ ،‌احتایجات مادی آنها در دنیای دیگر ادامه خواهد یافت و هنگام به خاک سپردن آنان خوراکی ها و آشامیدنی ها ی مورد نیازشان را برای آخرین بار در ظروف سفالی ریخته و درکنار آنها قرار می دادند .

صاحبنظران اعتقاد دارند که شروع کشاورزی واستقرار انسان ها درمکانی خاص که در ((دوره نوسنگی )) صورت پذیرفته در تولید و ساخت سفال  تاثیربسزایی داشته است و نمونه هایی که از منطقه ((گنج دره )) و نیز غارهای ((کمربند ))و ((هوتو)) در نزدیکی بهشهر دست آمده موید وجود سفالگری در ایران درحدود 8000 سال ق . م است .

پیدایش کوره پخت در 6000 سال ق . م . دگرگونی کیفی قابل ملاحظه ای در محصولات سفالی ایران و دیگر مناطق جهان بر جای گذاشت و موجبات رونق تدریجی این صنعت را فراهم آورد .

صنعت سفال سازی در حدود هزاره پنجم ق . م باز هم از نظر کیفی و فنی ترقی کرد . ظروفی که در ((سیالک )) (سیلک ) کاشان و همچنین در ((شوش)) به دست آمده قرمز رنگ و دارای لکه های دودی و سیاه است و حتی در مواردی خطوط عمودی وافقی مانند سبد بافی روی آنها دیده شده است . ضمن آنکه جداره داخلی این ظروف ماده ای شبیه لعاب دارد .به طور خلاصه می توان گفت : سفال سازی به عنوان یک صنعت یا حرفه در 4700 سال ق م در ایران آغاز شده است و در همان تاریخ در دره های ((دجله ))و ((فرات )) و ((سند )) نیز معمول بوده است .

بدون تردید ، اختراع چرخ سفالگری ساده و استفاده از آن درشکل بخشیدن به ظروف سفالین که به حدود هزاره چهارم ق . م مربوط می شود تحولی جدید درصنعت سفال سازی به وجود آورد و باعث شد تا محصولات از نظر شکل ، متنوع تر و از لحاظ ساخت ، ظریفتر گشته و میزان تولید نیز افزایش یابد .

در اواسط هزاره سوم ق . م نمونه هایی از سفال های تولیدی در شوش به دست آمده که یقیناً با چرخ های سفالگری کاملی تولید و در حرارتی مناسب حدود 1000 درجه سانتیگراد پخته شده است . افزون براین ، نمونه هایی از ظروف سفالین نقش دار دوره مورد اشاره در نقاط مختلف ایران نظیر سیالک ، لرستان ، تپه حسنلو(آذربایجان ) ، تپه حصار دامغان ، اسماعیل آباد (قزوین) و تخت جمشید کشف شده که زیباترین اشیاء در زمینه سفال سازی محسوب می شود و به خوبی مهارت استادکاران آن زمان را بازگو می کند .

این سفا ل ها که اغلب دارای رنگ قرمز آجری است ونقوشی سیاه رنگ دارد ، از زیبا ترین اشیاء سفالین پیش از تاریخ محسوب می شود . نقوشی که روی این ظروف به کار رفته ، اگر چه دارای جنبه تزیینی است ، اما ظاهراً برای سازندگان ظروف و کسانی که آنها را مورد استفاده قرار می دادند دارای ارزشی بیش از این بوده است و بیشتر حکم وسیله ای را داشته تا با کمک آن جنبه ها و جهات مختلف زندگی خویش را به نمایش بگذارند وبیم ها ، امیدها ، آرزوها و آرمان های خویش را تجسم بخشند .

در پی اختراع چرخ های سفالگری اولیه که شرح آن گذشت ، در کوره های ابتدایی نیز که به طور عمده شامل یک گودال و دو مجرا برای ورود و خروج هوا بود ، تغییراتی به وجود آمد و در آنها محلی برای آتشدان و محفظه ای برای قرار دادن ظروف سفالی که به وسیله شبکه ای آجری از هم منفک می شد ، پیش بینی شدکه کوره های جدید امکان پخت بهتر و طبعاً کیفیت مناسب تر فرآورده های سفالین را فراهم آورد .

از ویژگی های سفالیه های پیش از تاریخ ایران توجه سفال سازان به استفاده از طرح ها و نقوش واقعی در آثار است و آنها تلاش می کردند تا نقوش حیوانات وپرندگان نظیر مار ، روباه، قوچ ، لک لک و... را بر روی بدنه سفالینه پدید آورند والبته گاه پای حیوان یا شاخ حیوانی بلندتر و کشیده تر از اندازه واقعی او به گونه ای که در سفالینه های به دست آمده از شوش مشاهده می شود تصویر شده است .

درحدود 1500 سال ق . م به علت گسترش فلزکاری وتهیه انواع ظروف از فلز ، ساخت ظروف سفالین تا حدودی از رونق و رواج پیشین افتاد اما در اوایل هزاره اول ق . م بهترین نمونه کاشی های ایرانی تولید می شد که کاشی های دروازه معروف ((ایشتاردبابل )) که هم اکنون در ((موزه برلن )) موجوداست ، از آن جمله است .

نکته جالب در خصوص کاربرد سفال در دوران پیش از تاریخ کشورمان ، استفاده از آن به عنوان مهر برای مراقبت از کالا واحراز هویت مالک آن است که دراین رابطه مهرهای جالب و کوچک سفالی که به طور عمده با طرح ها و نقوشی نباتی و حیوانی و گاه انسانی به صورت هندسی و بسیار ساده همراه بوده است تولید شده و نمونه های متعددی از آن در مراکز تمدنی ایران پیش از تاریخ نظیر آنچه که در هند هم دیده شده است به دست آمده است .

طی حفریات انجام دشه در ((زیگورات چغازنبیل )) نمونه های متعددی از انواع کاشی ها و آجرهای لعاب دار به رنگ های سفید ، آبی و سبز به همراه تعدادی از پیکره های کوچک سفالی به دست آمده که خود نشان دهنده رونق تولید آجرهای لعاب دار و رواج سفالگری در دوره تمدن عیلامی دارد .

آنچه که مسلم است در حدود 1000 سال ق . م . سفال سازان با فن لعاب کاری ظروف آشنایی پیدا کرده بودند ، به طوری که کاسه لعاب داری که در شوش به دست آمده و متعلق به 1000 ق. م است را می توان رد زمره نخستین نشانه های صنعت لعاب کاری دانست .

منطقه سیلک کاشان درزمره مهم ترین مراکز سفال سازی طی هزاره های پنجم تا اول ق . م بوده است و آثار و نمونه های متعددی از انواع سفالینه های منطقه مذکور که به هزارهای پنجم ، چهارم ، سوم ، دوم و نخست ق. م مربوط می شود به دست آمده که هم اکنون در موزه های بزرگ دنیا  از جمله در موزه ایران باستان تهران موجود است ، اما از جمله سفالینه های زیبا و جالب مربوط به هزاره اول ق.م منطقه سیلک را باید به ((ظروف تدفینی )) مربوط دانست . این ظروف که البته نمونه هایی از آن در دیگر مراکز سفالگری هم عصر باسیلک چون ((گیان)) در نهاوند ، ((خوروین )) در قزوین ، ((حسنلو)) درارومیه و ... کشف شده ، دارای لوله ای بلند شبیه به منقار پرنده گان و نقوش حیوانی همراه با نقش خورشید به رنگ قهوه ای تیره و آجری است . صاحبنظران گفته اند ظروف مذکور به هنگام مراسم تدفین مورد استفاده قرار می گرفته و از طریق لوله بلند و منقاری شکل آن مایع یا محلول خاصی که از نظر آنها مقدس بوده است ، به گوش های مرده چکانده می شده است .

از نمونه های جالب سفالینه های پیش از تاریخ ایران باید به سفالینه هایی که به شکل حیواناتی نظیر گاوکوهان دار و گوزن ساخته شده ، اشاره داشت که طی حفریاتی درمناطق نظیر ((مارلیک )) در استان گیلان و ((کلاردشت )) در استان مازندران به دست آمده است . دربرخی از آثار بدن حیوان طوری طراحی شده که مایع از آن عبور کند و امکان نوشیدن داشته باشد ، از این ظروف که بعدها در دوره های ماد و هخامنشی با بهره گیری از فلز هم ساخته می شود با نام ((ریتون)) یاد شده و گفته شده ایرانیان باستان بر این عقیده بودند که نوشیدن از ظرف یا جامی که به شکل حیوانی قوی و نیرومند است موجب قوی تری ونیرومند تر شدن نوشنده می شود .

صاحبنظران در نوشته های خود اظهار کرده اند که سفالسازی در دوره مادها 700 تا 550 ق . م از رونق برخوردار بوده است ولی متاسفانه جز ظروف سفالین محدودی که دراکتشافات تپه هگمتانه ونیز ((تپه نوشیجان )) در ملایر به دست آمده ، آثاردیگری کشف نشده و مدارک مستندی در دست نیست و تحقیقات جامعی هم صورت نپذیرفته است .

اگر چه در دوره هخامنشی 550 تا 330 ق . م و از آنجا که توجه صنعتگران به ساخت ظروف تجملی از طلا و نقره معطوف شده بود ، سفالگری از رونق چندانی برخوردار نبوده است ولی هنر تولید آجرهای برجسته لعاب دار و نیز کاشی کاری در ای دوره رشدو توسعه بسیار پیدا می کند . به طوری که در ((کاخ آپادانا)) درشوش و در ((کاخ تخت جمشید )) برای تزیین تالارها ودیوارها و ایوان ها از آجرهای لعاب دار و کاشی های زیبایی استفاده شده است که نمونه های شاخص آن هم اکنون در موزه ((لوور )) پاریس- و ((ایران باستان )) در تهران موجوداست . همچنین نقش کوروش که از کاشی های باریک مستطیل شکل ساخته شده ، چگونگی هنر کاشی سازی را در این دوره نشان می دهد . گفتنی است که از دوره هخامنشی ضمناً برخی از ظروف سفالین با نقش های ساده و به شکل خمره ، قمقمه ، و ... ونیز کتیبه های برجسته لعاب دار نیز به دست آمده است اما همان طور که گفته شد هنر مطرح در دوره هخامنشی فلز کاری بوده و سفال دارای درجه اهمیت چندانی نبوده است . سفالگری دوره اشکانی از روی نمونه هایی که در نواحی مختلف ((بین النهرین )) نظیر سامرا ، سلوکیه ، تیسفون و بابل ، کشف شده ، شناخته می شود . البته آثاری نیز در خوزستان (منطقه شوش ) ، شهر ری ، سیستان (در کوه خواجه )‌و ترکستان (در سمرقند ) به دست آمده که تعداد آنها چندان زیاد نیست .

سفالگری دوره اشکانی ترکیبی از سفال های گذشته ونیز سفالینه هایی است که در همان زمان ساخت آنها در دیگر نقاط جهان رایج بوده است . به طور مثال اشکال ظروف سفالین قرمز نقاشی شده ساخت ((نینوا)) را عیناً در میان سفال های نواحی ((دریای اژه )) در یونان نیز می توان مشاهده کرد و برخی از نمونه های باز یافته در شوش دارای انواع مشابه مصری است . به طور کلی ، شکل منظم ظروف متعلق به اوایل دوره اشکانی تدریجاً حالت ساده ای به خود گرفته واین سیر نزولی از دوره سلوکی ها تا اشکانیان کاملاً محسوس است . زیرا اشیای مربوط به زمان سلوکی ها که در بابل کشف شده دارای حالت زیبایی است ، در صورتی که ظروف مصرفی دوره اشکانی نسبت به آنچه که متعلق به دوره هخامنشی است ، ارزش کمتری دارد . به طور مثال حالت انحنای بیرونی خمره های هخامنشی در این دوره به صورت مسطحی در آمده و گردن کوتاه آن نیز حذف شده و به این ترتیب شکل بیضی ساده و معمولی را به خود گرفت و لبه خشنی به دور دهانه آن اضافه شده است .

از نظر فنی نیز در سفال این دوره سیری قهقرایی مشاهد ه می شود . حال آنکه در اوایل ، لعاب محصولات به طو ر یکنواخت کلیه سطوح را پوشانده و بندرت لعاب مصرفی در یک قسمت از محصول سفالین متراکم دشه و در مجموع دارای ظرافت هایی در ساخت نیز می باشد .

در زمان اشکانیان ، برای ساخت ظروف ، معمولاً از چرخ سفالگری استفاده می شد ، مگر در مواردی که اشیا ی مورد نظر فوق العاده بزرگ یا بسیار کوچک بود که در این صورت سفالگران با دست آن را شکل می دادند و گاهی نیز از قالب استفاده می کردند .ضمناً برخی از اشیا ء نظیر چراغ وتنگ های مخصوص حمل مایعات ، ابتدا به شکل قطعات جداگانه ای تهیه و سپس با ماده ای شبیه به گچ به یکدیگر متصل می شد و برای تولید اشیاء نازک و ظریف بعد از ساخت محصول ، روی آن را با دقت می تراشیدند .

/ 0 نظر / 31 بازدید