نمادشناسی شیر و خورشید

مقدمه:

   هنگامی که خداوند متعال انسان را آفرید به وی قوه  تفکر وبیان عنایت کرد واز اسمائ خود به وی آموخت،بشر از آغاز وجود به وسیله نشانه هایی با محیط اطراف خود ارتباط برقرار می کرد.بنا به آثار مکشوفه در شمال فرانسه واسپانیا،نقاشی هایی مربوط به ده تا پانزده هزار سال قبل از میلاد مسیح وجود دارد که نشان میدهد .انسانهای اولیه برای غلبه بر محیط اطراف خود از علائم ونشانه هایی که جنبه طلسم وجادو داشته ،استفاده می کرده است.

که این آثارنشانی از تصویر حیوانات مورد شکار خود بوده که با تصویر کردن آن ،روح آن حیوانات را در تسخیر خود درآورده که به منظور آن در شکار حیوانات مورد علاقه موفق می شدند.

   لذا انسان همواره با علائم ونشانه ها در ارتباط بوده وبا پیشرفت علم وجهانی شدن    ،روابط بیشتر بر پایه واساس نقش ونمادها استوار می شود.

   در این مقاله سعی شده به یکی از نقشها ونمادهای کهن وغنی ایران زمین که امروزه  مورد بی مهری قرار گرفته بپردازیم ،این مقاله به دو بخش کلی تقسیم می شود، بخش اول به بررسی نماد شیر ونماد خورشید ونقش شیر و خورشید قبل از اسلام می پردازیم و بخش دوم را به نماد شناسی شیر و خورشید بعد از اسلام و کاربرد آن در هنرهای اسلامی بطور خلاصه می پردازیم .

درضمن از جناب آقای دکتر محمد خزائی که صمیمانه مرا در نوشتن این مقاله یاری نمودند  و جناب  پرفسور حسین میرجعفری که راهنمایی های ارزنده ای  به بنده  داشتند کمال سپاسگزاری را دارم. باشد که مورد عنایت دانشجویان گرامی قرار گیرد .

 

 

1_ نقش ونماد شیر و خورشید پیش از اسلا م :

 

نقش شیر :

  در ادوار گذشته تا کنون ،شیر نمادی از قدرت خاکی و زمینی و مظهری از شجاعت ودلیریست این نقش در طول دوره های مختلف فرهنگ ایران مفاهیم خاصی در برداشته وشاید قدیمی ترین مفهوم نمادین شیر در علم نجوم مورد استفاده قرارگرفته است.برج پنجم ( درمنطقة البروج ) به نام برج اسد است که با نقش شیر نمایش داده می شود .

   اما نقش شیر در ایران باستان نمادهای متفاوتی همچون فصول سال نیز بوده مثل نقش برجسته ای که در تخت جمشیداست که شیری که گاوی را می درد .که شیر نقش فصل گرمای تابستان وآغاز سال نو را دارد وگاو نماد فصل سرما وشبهای طولانی است .

   همچنین در ادوار گذشته شاهد تلفیق انسان با حیواناتی نظیرشیر ،گاو،عقاب وهمچنین تلفیق یک یا چند جانور با یکدیگریم که دراصطلاح باستانشناسی به آن گریفن می گویند که بیشتر نقش محافظ شهرها و معابد ونماد عدالت وقدرت بوده که برسردر ورودی دروازه هاومعابد قرار می دادند که اندام شیر دربسیاری از آنها دیده می شود از جمله دروازه  کاخ آپادانا در تخت جمشید ومجسمه ابوالهل در مصر و...

   بطور کلی نماد شیر در ایران باستان وسایر تمدنهای دیگر نماد قدرت وشوکت زمینی بوده است ودر ارجمندی شیر پیش مردمان این بس که نام شیر را در هر زبان وهر سرزمین به کودکان خود می دهند وشاهان زیادی به نام لئو یا لئون یا اسد یا شیر یا ارسلان در تاریخ می بینیم .

 

نقش خورشیر :

   خورشید موهبتی است الهی که خداوند سبحان به آن قسم یاد کرده و در مرتبه ی والایی برای انسانها قرار داده است.

از بدو آفرینش انسان، خورشید جنبه تقدس و امری خارق العاده برای بشر بشمار می رفته ، تا جایی که به پرستش آن نیز اقدام می کرده است .

  در ایران باستان آیین های گوناگونی وجودداشته از جمله آیین میترائیسم که البته اصل این آئین متعلق به هندوستان است و ازهندوستان به ایران راه یافته وبخاطر فرهنگ و مو قعیت ایرانیان در آن زمان از ایران به سرزمینهای دیگر منتقل شده است که در این آیین خورشید مورد پرستش قرار می گرفته است.

در دوره هخامنشی  نیز آفتاب و نور وبه خصوص منبع آن (خورشید) مورد تقدس و احترام قرار داشته و نقطه عطف آن را در درحلقه مرکزی نماد فروهر در نقش برجسته های تخت جمشید می بینیم.

   درتمدنهای بین النهرین و مصر نیز معمولا نقش رب النوع آفتاب وجود داشته که مظهر قدرت آسمانی و نماد خوش یمنی وپیروزی داشته است . در بین یونانیان نیز هلیوس خدای خورشید نام داشت که خدای نگهبان و محافظ بوده یعنی محافظ و نگهبان شهرها بوده و مورد تقدس یونانیان بوده .به طور کلی خورشید در ادوار دور نماد قدرت آسمانی وهمواره مورد تقدس و احترام بوده است .

 

نقش شیر و خورشید :

   همانطور که بیان شد در ادوار گذشته شیر نماد قدرت زمینی و خورشید نماد قدرت آسمانی بوده و نقش شیر خورشید هم دارای مفاهیم نجومی و هم یک نماد مذ هبی می باشد که سابقه این نقش به هزاره چهارم قبل از میلارد می رسد .

یکی از قدیمی ترین نقوش شیر و خورشید مربوط به برگه ای ارزشمند که از سده چهارم ق.م  برجای مانده است که در موزه ارمیتاژ روسیه نگهداری می شود که خشایار شاه یا اردشیردوم در حال ستایش ونیایش آناهیتا که سوار بر اسب است نشان می دهد که خورشید بر پشت اوست.(تصویر1)

 

تصویر 1_برگه ی بسیار ارزشمند مربوة به 2400سال پیش،موزه ارمیتاژ روسیه.

2 - نقش ونماد شیر و خورشید بعد از اسلام :

 

نقش خورشید : 

    در هنر دوره اسلامی شمسه(معرب خورشید )به عنوان یک نقش د راکثر آثار هنری خصوصا کتاب آرایی، آلات فلزی و سفال وکاشی و... مورد استفاده قرار می گرفت.

هنرمندان مسلمان در بسیاری از آثار خود مفهوم کثرت در وحدت و وحدت در کثرت را بصورت شمسه نشان داده اند .کثرت در واقع تجلی صفات واسماء نور ذات وحدانیت است که به صورت اشکال کثیره نمود پیدا  کرده است . برای تفهیم این موصوع  حکماء مثال های گوناگونی بیان داشته اند به طور مثال هرگاه گلوله آتش چرخان را بچرخانیم دایره های سرخ از چرخش گلو له زغال حاصل می شود این دایره درواقع چیزی نیست جز جلوه ای از گلوله(نقطه) زغال در مکان وزمان های مختلف که چشم،نقاط کثیره را به متصل به هم و به شکل دایره ای می بیند  .

ز هر یک نقطه زین دور مسلسل           هزران شکل می گردد مشکل

زهر نقطه دوری گشته دایر                   همو مرکز همو در دور سایه

   تزئینات کاشی داخل سقف گنبد مسجد شیخ لطف الله اصفهان با نقش های اسلیمی یا نور گیرهای گچ بری شده هنری داخل طاق های مقبره ای شاه نعمت لله ولی در ماهان کرمان مواردی از نمونه های بیشماری هستند که نقش شمسه بیانگر وحدت وکثرت در وحدت میباشد.

   خورشید با صورتی مونث با ابروهایی به هم پیوسته را احتمالا می توان نماد صفات جمالی ذات حق تعالی دانست ،عرفا صفت جمالی معشوق را که دارای ویژگی زنانه ونشانی از زیبای و جمال خداوند دارد را با صفت جلالی اقتدار الهی که دارای ویژگیهای مردانه است مقایسه میکنند.

   ابن عربی معتقد است «ذات مونث نماد زیبای محض است و تو جز چشمانش چیزی نمی بینی و جز زیبایش چیزی را دوست نمی داری.»شاید استفاده از نقش خورشید با صورتی مونث با ابروهای پیوسته بر فراز بسیاری از گلدسته ها (گلدسته امامزاده حمزه تبریز) و  گنبدها به همین دلیل است.(تصویر2)

 

تصویر 2_ گلدسته امامزاده حمزه تبریز

  

 

 

 

نقش شیر : 

   در اثار هنری بر جای مانده از دوره ی اسلامی نقش شیر به تنهایی و یا به صورت ترکیبی با دیگر نقوش مثل خورشید و یا گاو خصوصا در دوره ی سلجوقی (590-431 هجری) و بعد از آن به وفور دیده می شود. این نقوش بیشتر به دلیل مفاهیم نجومی انها بر روی ظروف و سر دروازه های شهرها نقش گردیده است.

   نقش شیر به تنهایی ویا به همراه خورشید با مفهوم  مذهبی بیشتر در آثار هنری اواخر دورهی سلجوقیان(قرن پنجم و ششم هجری) به بعد دیده می شود . هر چند مفهوم نجومی آن هم مورد توجه هنرمندان می باشد. در این بخش سعی شده با ذکر مثال هابی به جنبه ی مذهبی این نقش پرداخته شود. نام امام علی(ع) در میان مسلمانان خصوصا شیعیان همیشه با عظمت و مورد توجه خاصی همراه بوده است . اشعار بسیاری از شاعران و آثار هنرمندان خود گواه این مدعا می باشد.این اشارات گاه به صورت اسم علی و گاهی در قالب نمادین "شیر "یاد شده است. به طور مثال ناصر خسرو در دیوانش چنین می سراید:

بهار دل دوستار علی                         همیشه پراست از نگار علی

و یا :

شیر مبارزی که سرشت است کردگار      اندر دل مبارز مردان محبتش

در بود مر مدینه ی علم رسول را           زیرا جزا او نبود سزای امامتش

حکیم سنایی غزنوی در این مورد چنین می سراید:

سراسرجمله عالم پر ز شیر است 

/ 14 نظر / 293 بازدید
نمایش نظرات قبلی
حمید

سلام محسن جان امیدوارم حالت خوب باشه. هنوز مطالبت رو نخوندم. اما مطمئنم که موضاعات خواندنی وجالبی هستند. چند تا کار برات فرستادم . به ایمیلت سر بزن.خیلی دلم برات تنگ شده. با آرزوی موفقیت روز افزون برای شما دوست عزیز.به امید دیدار

سید احمد

ز شیر شتر خوردن و سوسمار عرب را به جایی رسید است کار که تاج کیانی کند آرزو تف بر تو ای چرخ گردان تف از تو دوست عزیز خیلی ممنون هستم که به قدمت ایرانیان احترام گذاشته و زنده کرده ای.من یکی از نخبگان ایرانی هستم اما چه فایده که هرچه بخوام برای پیشرفت کار کنم با این مشکلاتی که بعضی از دولت مردان جلوی پایم می گذارند هیچ وقت نمی توانیم خودشان با اختراعات کاملا ساده و یا دزدی می گویند که می توانیم و ساختیم در صورتی که جز دروغ هیچ چیز دیگری نیست و با این کردار ها کاری می کنند که از ایران بروم و تمام این کار ها را در یک کشور نو بنیاد اختراعاتم را کامل کنم به امید زمانی که شخصی مانند کوروش کبیر دوباره به وجود بیاد و ایران و ایرانی رابه بالاترین نقاط پیشرفت برساند.به امید ایرانی آباد.یا علی مدد

فردین

از مطالب ارایه شده استفاده کردم ولی تصاویر را ندیدم . موفق باشی

آ.میم

درود ممنون از مطالب مفیدتان که بسیار سودمند بود. من به شدت نیز به تصاویر ذکر شده تان دارم ممنون میشوم اگر راهنمایی بفرمایید که چطور می توانم به آنها دسترسی پیدا کنم یا اگر زحمتی برایتان نیست برایم بفرستید. پاینده باشید..

سیروس

با درود خدمت شما ایران دوست گران مایه.

سید حسینی

استاد گرامی سلام امیدوارم همیشه سلامتی مهمان خانه تان باشد.به شما خسته نباشید میگویم و از شما میخواهم در رابطه با نقوش قالی و همچنین نقوش تذهیب مطالبی ارائه دهید وچند منبع معرفی کنید. با ارزوی موفقیت روز افزون شما...

فاطمه

سلام مطالبتون خیلی خوب بود فقط چگونه میتونم عکسارو ببینم ؟

مهتاب اسلامی

با سلام. بنده دانشجوی باستان شناسی دانشگاه تهران هستم. از مطالب مفیدتان کمال تشکر رو دارم. فقط لطف بفرمایید ذکر کنید که مقاله تان در کدام مجله چاپ شده. عکس ها رو هم نمی تونم ببینم. اگه لطف کنید به ایمیل بنده بفرستید با تشکر

ممنون از لطف شما

صادقیان

بسیار عالی بود متشکرم