نگاهی بر تهران

سکونت و پیدایش تمدنهای این منطقه را نشان می دهند در این میان ( چشمه علی ) ری کهمربوط به ۸۰۰۰ سال قبل است از اهمیت ویژه ای برخوردار است . گروهی که  در این حوزهساکن بودند از اولین اقوام و نژادهای بومی منطقه محسوب می شوند تمدنی که توسط ایناقوام در چشمه علی ری متولد شد و رشد کرد بسیار قدرتمند بود . عده ای از این ساکناننیز بعد ها در تپه های قیطریه ساکن شدند و با نفوذ به خارج از حوزه چشمه علی مانندساکنان تپه سیلک ، قره تپه شهریار ، موشلان تپه اسماعیل آباد ، تپه حصار دامغان وتپه آنو و نمازگاه در ترکستان وشرق ایران تا بلوچستان ، کم کم توانست بر دیگر اقوامتأثیر گذارد و آنها را جذب قدرت و عظمت خود نماید .

    چندی پیش  باستانشناسان سازمان میراث فرهنگی، بقایای یک دهکده متعلق به ششهزار سال پیش از میلاد مسیح را در تپه« چشمه علی»  کشف کردند . همچنین با کشف این دهکده باستانی بقایای صنعت ذوب فلز در این منطقه نیز بدست آمد ورازهای تازه‌ای از تاریخ تمدن هفت‌هزار ساله فلات قاره ایران پدیدار شد. وی افزود: کشف یک ظرف سفال دارای گدازه‌های مس، حاکی از آن است که ساکنان تپه چشمه علی ری درشش هزار سال پیش از میلاد با صنعت و تکنولوژی ذوب مس آشنایی داشته‌اند

     در جریان گمانه‌زنی و لایه نگاری تپه تاریخی چشمه علی که چندی پیش توسطباستانشناسان ایرانی آغاز شد، سه طبقه آثار نشاندهنده تمدن کهن کشف شد .  در لایهدوازدهم این گمانه زنی و لایه‌نگاری ، باستانشناسان به یک دهکده و بقایای خانه‌ایرسیدند که معماری آن به پیش از تاریخ بازمیگردد و  در داخل خانه اسکلتهای دو انسانکه بر روی یک حصیر افتاده بودند و در کنار آنان یک ظرف سفالی کوچک نیز قرارداشت ،کشف شد

   ظروف سفالی قرمز تپه چشمه علی که اخیرا کشف شده  جزو تمدنهای سفال قرمز استکه نمونه  نقشهای سفالهای منقوش آن در بین النهرین و مناطقی از ایران دیده شده ونشان از روابط فرهنگی هنری مشترک آن زمان دارد.

    چشمه علی در شمال شرقی ری و در جنوب تهران واقع شده ( منطقه ۲۰ تهران ) ،پیش از اسلام«سورنا » نام داشته است .

  باغ و عمارت ییلاقی فردوس  با دو عمارت در شمال و جنوب به دستور محمد شاه قاجار (1264-1250) ساخته شد که عمارت شمالی به کلی ویران و عمارت جنوبی فعلا پا برجاست. این باغ به شماره 1876 مورخ 11/5/76 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. تاربخ بنای باغ فردوس به دوران محمد‌شاه که سومین پادشاه قاجار بود میرسد. پایه این باغ و عمارت ییلاقی را حاجی میرزا آقاسی، صدراعظم محمدشاه ریخته است.

عمارت باغ فردوس در قسمت شمالی باغ ساخته شده است و از ابتدا به صورت کاخ و محل اقامت اعیان، تزئین شده است. مساحت باغ20 هزار متر مربع و طولش در حدود 280 متر و مساحت عمارت 1000 متر مربع، شامل سه طبقه و نیم، به عرض 26 متر و به طول تقریبا 34 متر است. شیب زمین آن از شمال غربی به جنوب شرقی است و تندی این شیب به حدی است که کف طبقه اول بنا با قسمت جنوبی باغ و سقف آن با قسمت شمالی باغ هم سطح است.

بعد از فوت محمدشاه در سال 1264 هـ . ق، ناصرالدینشاه اراضی اطراف این باغ را از مالکان خرید و به باغ افزود و پس از اینکه دختر خود را به معیرالممالک، پسر نظامالممالک داد ، این باغ را به عنوان هدیه ازدواج به او بخشید و از او خواست ساختمان عمارت جنوبی را تمام کند. معیرالممالک که خود معمار بود پس از خرج مبالغی هنگفت ساختمان را به اتمام رساند و مراسم عروسی را در همین باغ برگزار کرد.

 پس از فوت نظامالدوله، این باغ و ساختمان به پسرش دوستعلی خان معیرالممالک رسید. دوستعلی خان به باغ و ساختمان آن اهمیتی نمیداد و هر وقت به ییلاق میآمد، نزدیک مظهر قنات زیر چنارها برای خود خیمه بر پا میکرد. در نتیجه به دلیل عدم مراقبت و رسیدگی این ساختمان رو به خرابی گذاشت. او سنگهای مرمر بنا را از جا کند و در نمای عمارت امیریه (مدرسه نظام فعلی) به کار برد.

 حاجی میرزا حسین پسر حاجی میرزا خلیل، تاجر شیرازی که در سرای امیر حجره داشت باغ فردوس را از دوستعلی خان معیرالممالک خرید و دست به تعمیرات آن زد. پس از او میرزا حسین تهرانی در سال 1308 هـ . ق مالک باغ شد. در حدود سال 1318 هـ . ق در زمان مظفرالدینشاه، میرزا اسماعیل خان امینالملک، برادر امینالسلطان اتابک، آنجا را خریداری کرد. در حدود سال 1329هـ . ق برای سومین بار این باغ رو به خرابی گذاشت. محمد ولیخان سپهسالار تنکابنی (خلعتبری) آن را از ورّاث امینالملک به مبلغ 18هزار تومان خرید.

تجارتخانه طومانیانس که از محمد ولیخان سپهسالار مبلغی طلبکار بود برای وصول طلب خود به عدلیه مراجعه کرد. مراجع امر هم پس از رسیدگی، باغ و عمارت را در مقابل طلب به طومانیانس دادند. پس از چندی دولت وقت در مقابل وجهی که از طومانیانس طلبکار بود باغ را ضبط کرد و اراضی آن را متری 2 تومان و 3 تومان به کارمندان وزارتخانهها فروخت که قیمت آن را پنج ساله به اقساط بپردازند. قسمتی که باغ فردوس کنونی است در سال 1316 هـ .ش. به دستور علی اصغر حکمت، وزیر معارف، خریداری شد و عمارت آن مرمت گردید و دبیرستان شاپور تجریش در آنجا دایر شد.

در دوران پهلوی دوم، این بنا به دفتر برنامهریزی جشنهای ۲۵۰۰ ساله اختصاص یافت و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در اختیار صدا و سیما و بعد از آن زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به مرکز اسلامی آموزش فیلمسازی تبدیل و سپس با هماهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بنیاد سینمایی فارابی، سازمان میراث فرهنگی کشور و شهرداری تهران برای محل دائمی «موزه سینما» در نظر گرفته شد و موزه سینما در ۲۸ شهریور ۱۳۸۱ با حضور رئیسجمهور وقت، رسماً افتتاح شد.  

مجموعه کاخ گلستان، یادگاری به جای مانده از ارگ تاریخی تهران محل اقامت شاهان سلسله قاجار و از زیباترین و کهنترین بناهای پایتخت دویست ساله ایران می باشد. این بنا روزگاری همانند نگینی در میان این ارگ می درخشید .

   سابقه تاریخی ارگ سلطنتی که محدوده مکانی تاریخی آن را در سمت شمال   خیابان و میدان امام خمینی  در سمت غرب   خیابان خیام ،در سمت شرق   خیابان ناصر خسرو  و در سمت جنوب   خیابان پانزده خرداد و میدان ارگ تشکیل می دهد، به روزگار صفویه باز می گردد .

   شاه طهماسب اول صفوی ( 930- 984) نخستین پادشاهی بود که در سفرهای خود به قصد زیارت مقبره حضرت عبدالعظیم دستور داد بارویی به طول یک فرسخ به دور تهران احداث شود. پس از او شاه عباس صفوی در قسمت شمالی حصار طهماسبی ، چهار باغ و چنارستانی احداث نمود که بعدها دیوار بلندی گرد آن بنا کرده و عمارات مقر سلطنتی را در داخل آن ساخته و نام آن را ارگ نامید .

   در اواخر عهد صفوی تهران گاهی مقر موقت دربار شاهان صفوی قرار می گرفت و حتی شاه سلیمان

( 1077- 1105) کاخی در این شهر برای خود بنا نهاد. ولی امروز اثری از بناهای دوره صفوی باقی نمانده است .

   کهنترین بناهای موجود در مجموعه گلستان، ایوان تخت مرمر و خلوت کریمخانی متعلق به دوران کریمخان زند است. وی در نبرد های خود بر ضد محمد حسن خان قاجار در سال 1172 تهران را مرکز اردوکشی خود قرار داد و پس از پیروزی در این جنگ در دیوانخانه قدیم تهران که در زمان شاه سلیمان ساخته شده بود بار عام داد و با عنوان وکیل الرعایا حکومت ایران را در دست گرفت .

   به فرمان او در تابستان همان سال حصار ارگ مجددا احیاء شد و یک دست حرمخانه و خلوتخانه و عمارت دارالحکومه در داخل آن بنا گردید و در تابستان سال بعد (1173) که اردوی خود را به چمن سلطانیه (زنجان) منتقل نمود. دستور داد یک دست عمارت خاصه و دیوانخانه بزرگ به سبک ساسانی و باغی در جنب آن بنا نمایند .

 پس از مرگ کریمخان زند در 1193 آغا محمد خان قاجار در 1200 تهران را به پایتختی برگزید، ولی به دلیل لشکر کشیهای دائمی کمتر در مقر حکومت خود به سر می برد، و برای عمران و آبادانی چندان فرصت نداشت . تا آنکه فتحعلی شاه در سال 1211 بر تخت سلطنت ایران جلوس کرد، از آن زمان به بعد با گسترش دستگاه اداری و تشریفات سلطنتی بناهای متعددی در داخل ارگ تهران عمدتا در زمان فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه قاجار احداث شد .

 در دوران رضا شاه پهلوی، بخشهای بزرگی از ارگ تهران، از جمله حصار دور آن، سردر باب عالی، ساختمان دفتر  استیفا، نگارخانه، تکیه دولت، نارنجستان، باغ گلشن و ساختمانهای اندرونی تخریب شد. محل سکونت شاه به کاخ مرمر و  نیاوران و سپس در دوران محمد رضا شاه پهلوی به سعد آباد منتقل و مجموعه گلستان به محل پذیرایی از میهمانان خارجی تبدیل گردید.پس از انقلاب مجموعه گلستان همچون اغلب عمارات سلطنتی دیگر بصورت موزه در آمد تا همگان بتوانند از آن دیدن کرده و از تماشای زیباییهای حاصل از فکر و دست هنرمندان و صنعتگران ایرانی بهره برند .

 بخشهای مختلف این مجموعه در حال حاضر عبارت است از:

 ایوان تخت مرمر، خلوت کریمخانی، اتاق موزه (تالار سلام) و حوضخانه آن، تالار آینه ، تالار عاج یا سفره خانه ، تالاربرلیان یا تشریفات، ساختمان کتابخانه، عمارت شمس العماره، عمارت بادگیر و حوضخانه وسیع آن، تالار الماس، کاخ ابیض، چادر خانه.

برج طغرل

 

 

     یکی از شاهکارهای دوران در حاشیة شهر تهران در منطقه ابن بابویه شهر ریدر میان انبوهی از سازه‌های سر به فلک کشیده زمان ، شکوه خود را پس از 700 اندی سالکه از قدمت آن گذشته حفظ نموده است ، برجی به بلندای تاریخ و شکوه و تمدن ایرانزمین. آری، این برج، برج طغرل نام دارد

بنای آجری برج طغرل ،که مساحت آن با احتساب باغ و دیوارهای احداث شده درسال۱۳۷۹به ۵۰۰۰ مترمربع می‌رسد، از جمله آثار به جا مانده از دوره سلجوقیان و مربوطبه نیمه دوم قرن ششم قمری است‌. ارتفاع برج بدون سقف در حدود ۲۰ متر است‌. از نظرمعماری ضخامت دیوار برج از ۱/۷۵ تا ۲/۷۵ متر و قطر داخلی و خارجی آن به ترتیب ۱۱ و۱۶متر است‌. سطح بدنه بیرونی برج به ۲۴ ترک تقسیم شده است‌. در قسمت فوقانی برجتزیینات و کتیبه‌ای به خط کوفی وجود داشته که در قرون گذشته از بین رفته است‌. در۱۳۰۱ق‌، به فرمان ناصرالدین شاه‌، بخش فوقانی برج که فرو ریخته بود، مرمت وبازسازی شد و آخرین مرمت نیز در سال‌های اخیر صورت گرفتهاست.


   
برج طغرل در واقع یک ساعت طبیعی نیز به حساب می آید؛ زیرا معماریآن به صورتی است که در بالای هر ترک‌ چهارو نیم دایره وجودداردکه بیانگر یک ربعساعت است‌. در بالای آن‌ها نیز شش مستطیل است که هریک ۱۰ دقیقه را نشان می‌دهد. سپسشیارهای ریزتری، به عنوان ثانیه ،وجود دارد که هرگاه خورشید در وضعیت تازه‌ای قراربگیرد‌، با ایجاد سایه روشن‌ها، زمان دقیق نشان داده می‌شود. ۲ ناودان شرقی و غربیساعت سه و نه رانشان می دهدو درهای ورودی برج ،در شمال و جنوب آن، نیز ساعت شش ودوازده هستند. گفته می‌شود که این مکان آرامگاه طغرل‌، از سلاطین سلجوقی، است که بهدلیل علاقه به نجوم‌این برج را بنیاد گذاشته است.

      استاد سازنده آن کاربردهای دیگری را نیز در جاودانه ساختن آن بکاربرده و معماری پنهانی را برای پی بردن به اسراری با آن عجین کرده است. از جملهکاربرد این برج استفاده در شبهای تار با استفاده از روشن کردن آتش بر باروی بلند آنبرای راهنمای مسافران جاده ابریشم که از جانب خراسان به جانب ری می‌آمدند بوده و درروز احتیاجات گاهشماری مردم را مرتفع نموده است. بنا به گفته فرزانه اندیشمند استادمنوچهر آرین پژوهشگر خراسانی عرصه تاریخ علم کشور در مقاله نگاه دیگری به برجهااطلاق واژه برج به این بنا و بناهای مشابه از آنجا که برج به منازل عبور حرکتسالانه خورشید در دائره‌البروج گفته می‌شود حکایت از این مطلب دارد که گذشتگان ازاین روی سایه‌های این ابنیه و دریچه‌های گذر نور خورشید که در روی آنها تعبیه شدهپی به برجی که خورشید در آن غوطه ور می‌باشد می‌بردند زیرا که در هر برجی خورشیدارتفاع خاصی در آسمان نسبت به افق و میل خاصی نسبت به جهات جغرافیایی مناطق داردلاجرم سایه‌ها و طرز تابش آن متفاوت خواهد بود که از این تغییرات می‌توان در تعیینروزها و برج‌ها بهره‌ برد و این فناوری به کار رفته در این ساختمانهاست که کلمة برجرا زیبنده نام آن کرده است.

 

     از ویژگی‌های این محوطه آرامگاه استاد سیدمحمد محیط طباطبایی‌، ادیبمعاصر، پدر تاریخ ایران است که وصیت کرده بود، تا به خاطر علاقه خاصی که به این برجو معماری آن داشته است‌، او را در پای این برج به خاک بسپارند .

 

مسجد و مدرسه سپهسالار ( شهید مطهری )

      در سال ۱۲۹۶

/ 3 نظر / 59 بازدید
کامبیز تهرانی

سلام. ضمن تشکر از شما میخواستم بگم تصاویر وجود نداره و حتی یک تصویر در این نوشته ها نیست در صورتی که نوشته شده شکل ...

هاله جوادی

سلام آقای سید جوادی من قبلا از شما در ورد کوانتوم و برخورد تمدن ها و نظرات فلسفی فوکویاما و نظریه پایان جهان پرسیده بودم .متاسفانه در این زمینه مهم همت نگماشتید که باعث شد ما شیفتگان شخصیت علمی شما کمی دل آزرده و رنجیده خاطر شویم .

هما

سلام به دیدن من بیاین نوشتهاتون خیلی جالب و خوندنیه